نظریه‌های شناختی برای تببین یادگیری؛ سعی دارند ماهیت دانش و چگونگی بازنمایی و ذخیره شدن آن در حافظه را توضیح دهند. یکی از قابلیت‌های حافظه انسان این است که دانش می‌تواند بازنمایی اطلاعات به شیوه‌های مختلف باشد.

3knowledge

می‌توان گفت دانش به دو صورت جداگانه در ذهن بازنمایی می‌شود؛ ما می‌توانیم با مشاهده یک فرد ماهیت دانش او را تشخیص دهیم؛ وقتی فردی می‌تواند به خوبی موضوعی را توضیح دهد اما نمی‌تواند آن را به خوبی اجرا کند با وضعیتی متفاوت است که فرد نتواند کاری را که به خوبی انجام می‌دهد، توضیح دهد.

دانش بیانی، امکان توصیف و تشخیص اشیا و رویدادها را ایجاد می‌کند و شیوه‌ای است که واقعیت‌ها، تصورات و مفاهیم در ذهن ما بازنمایی می‌شوند. دانش رویه‌ای، دانش چگونگی است و عملکرد فیزیکی یا ذهنی را هدایت می‌کند. توانمندی ما در مهارت‌هایی همچون آشپزی یا یک ورزش به وسیله بازنمایی دانش رویه‌ای در ذهن ما ایجاد می‌شود. بازنمایی دانش رویه‌ای، خودکار است و اجرای مهارت بدون فکر کردن آگاهانه درباره مراحل آن صورت می‌گیرد.

decl_vs_proc

معلمان می‌توانند از تمایز بین دانش بیانی و رویه‌ای به خوبی استفاده کنند و با تقسیم یک درس به دو نوع دانش، برای هر کدام آموزش جداگانه‌ای در نظر بگیرند. تعریف‌ها، مفاهیم و قواعد، دانش بیانی و اجرای آزمایش علوم، کار با یک وسیله علمی و حل یک نمونه از مسائل ریاضی، دانش رویه‌ای هستند.

دانش بیانی به سه صورت بر حافظه نقش می‌بندد؛ گزاره، تصویر ذهنی و زنجیره زمانی. گزاره، رابطه‌ای معنی‌دار بین کلمات است به مانند جمله‌ای برای بیان یک مفهوم تازه درسی. تصویر ذهنی، روابط فضایی بین اشیا را در ذهن حفظ می‌کند به مانند زمان آدرس دادن که ابتدا تصویری از محله به یاد می‌آوریم تا بتوانیم مغازه مورد نظر را در ذهنمان تصویر کنیم و زنجیره زمانی روابط زمانی میان رویدادها را نشان می‌دهد.

مهارت‌ها چه ذهنی و چه حرکتی باشند به صورت دانش رویه‌ای ذخیره می‌شوند. واحد پایه دانش رویه‌ای از دو بخش شرط و عمل ساخته می‌شود؛ قسمت شرط مربوط به اطلاعات زمینه‌ای و شرایط ذهنی لازم برای اقدام است؛ اینکه می‌دانیم در چه زمانی عمل را بروز دهیم و قسمت عمل مربوط به اجرای مهارت است و پس از ایجاد آمادگی ذهنی به صورت خودکار اجرا می‌شود.

knowledge

دانش بیانی زودتر آموخته می‌شود و می‌توان موقعیت‌های جدید را به وسیله آن درک کرد. اثر دانش بیانی بر رفتار نیازمند کنترل آگاهانه است و کند و مستعد خطاست. دانش بیانی به سادگی قابل فراموشی است. کسب دانش رویه‌ای زمانبر و مستلزم کوشش‌های مکرر است اما امکان انجام خودکار و کارآمد کارهای تکرارشونده را به ما می‌دهد و زمانی که آموخته شد امکان فراموشی کمی دارد. تاثیر آن بر رفتار سریع و احتمال خطا در آن کم است.

بدین صورت است که برای یادگیری هر کدام از این دو نوع دانش می‌توان از روش‌های مناسب آن استفاده کرد و برای یادگیری موثر بسیاری از دروس به یادگیری هر دو نوع دانش بیانی و رویه‌ای مرتبط با موضوع احتیاج داریم.

knowledge_types

* (خلاصه‌ای از کتاب روان‌شناسی تربیتی، دکتر یوسف کریمی، فصل پنجم: دیدگاه‌های جدید در یادگیری و شناخت)