تفکر انتقادی چه چیزی نیست؟ تفکر انتقادی به معنای نقد منفی و ایرادگیری نیست؛ بلکه ارزیابی اطلاعات و شرایط است و می‌تواند به طیفی از نکات منفی و مثبت هر چیز بپردازد.

با تفکر انتقادی می‌توان به اعتبار چیزها پی برد مانند میزان صحت یک خبر یا نتایج یک پژوهش. شاید بتوان مهارت در تفکر انتقادی را به در دست گرفتن ذهنمان تشبیه کرد و با کنترل بر عملکرد آگاهانه ذهنمان، کنترل زندگیمان را در دست خواهیم داشت. داشتن تفکر شفاف، منطقی، مستقل و بدون سوگیری ذهنی از اهداف آموزش تفکر انتقادی است.

Critical_Thinking

تفکر انتقادی به صورت یک مهارت، قابل آموزش است و آموزش آن در سطوح مختلف برای همه پایه‌های تحصیلی در بعضی از کشورها در حال اجراست و نفوذ بالای اینترنت در بین دانش‌آموزان و نشر هر چه بیشتر دروغ و شایعات در فضای مجازی بر اهمیت آموزش تفکر انتقادی در مدارس افزوده است. اما آموزش و آزمون نمودن تفکر انتقادی، کیفی است و به آسانی قابل اجرا نیست و اشکالات بسیاری بر کم‌توجهی مدارس و دانشگاه‌ها بر آموزش تفکر انتقادی وارد است (به عنوان مثال در خبرگزاری‌های آموزشی امریکا).

از اشکالاتی که بر آموزش عمومی تفکر انتقادی (به عنوان درسی مجزا) در مدارس واقع است؛ بی‌اثر بودن جدا کردن نحوه تفکر از محتوای آموزش است و اینکه آموزش تفکر انتقادی با توجه به موضوعی که درباره آن بحث می‌شود موثرتر است و تفکر انتقادی بر موضوعات هر درسی باید در همان کلاس انجام شود و جزئی از آموزش آن درس باشد.

آموزش تفکر انتقادی در کلاس معمولا فعالیتی گروهی شامل مباحثه در گروه‌های دونفره و تبادل نظر در جمع درباره مباحث مختلف است. تمرین جالبی به این شکل؛ تمرین کاغذ بزرگ است که دانش‌آموزان بر روی کاغذ بزرگی به صورت نوشتاری با هم مباحثه می‌کنند.

Big_Paper

بحث درباره مسائل عمومی همچون مدرسه، درس‌ها، دوستان و خانواده و اظهار نظر درباره علایق و خواسته‌های شخصی؛ موضوعات مناسبی برای دانش‌‌آموزان کوچکتر و بحث درباره مطالب علمی، تخصصی و تحلیل متون برای مقاطع بعدی مناسب است.

چک‌لیستی برای تفکر انتقادی: چک‌لیستی دیدم که روندی برای تفکر انتقادی پیشنهاد می‌کند و آنچه باید در مواجهه با موضوعی جدید بدان فکر کنیم را در 6 دسته سوال قرار می‌دهد. به نظرم جالب است و پاسخ به این تعداد سوال درباره هر چیزی، زوایای جدیدی از موضوع را برایمان آشکار می‌کند.  

critical_thinking_worksheet

مثلا می‌خواهیم درباره مفهوم دموکراسی یا حکومت مردم فکر کنیم.

اولین سوال "چه کسی": دموکراسی به سود کیست؟ چه کسی از دموکراسی آسیب می‌بیند؟

سوال دوم "چه": نفع و ضرر دموکراسی چیست؟ چه چیز می‌تواند جانشین دموکراسی شود؟

سوال سوم "کجا": دموکراسی را در کجای دنیا می‌بینیم؟ دموکراسی از کجا آمده؟

سوال چهارم "چه زمان": چه زمانی دموکراسی تغییر می‌کند؟ چه زمانی دموکراسی بیشترین سود یا ضرر را برای جامعه دارد؟

سوال پنجم "چرا": چرا دموکراسی ایجاد شد؟ چرا مردم باید درباره دموکراسی بدانند؟

سوال ششم "چگونه": چگونه دموکراسی بر جامعه اثر می‌گذارد؟ دموکراسی در آینده چگونه خواهد بود؟

به نظر می‌رسد تمرین تفکر انتقادی چه به صورت شخصی، چه گروهی، چه در مدرسه و دانشگاه مزایای زیادی دارد و ارزش صرف زمان و توجه را دارد چون بر نحوه نگرشمان به همه موضوعات دیگر موثر است.